کابل— همزمان با فرارسیدن روز جهانی محیط زیست، مردم افغانستان در گوشهوکنار کشور با چالشهای روزافزون اقلیمی و محیطزیستی روبهرو اند؛ چالشهایی که تاثیر مستقیم بر معیشت مردم، مصونیت غذایی و ثبات اجتماعی میگذارند.
خشکسالی و کمبود آب هنوزهم بزرگترین تهدید برای کشور به شمار میرود. بیش از نیمی از باشندگان افغانستان از این وضعیت آسیب دیدهاند و خشکسالیهای دوامدار، زراعت را که رکن اصلی زندگی مردم در قریهجات است، به شدت
متضرر ساخته است.
در ولایات شرقی مانند ننگرهار دهاقین از نابودی پیهم حاصلات زراعتی خود شکایت دارند. در حالیکه، کاهش منابع آبی رقابت بر سر زمین و آب را افزایش داده است.
یکی از دهاقین ولسوالی گوشته میگوید: " آب دریای ما دیگر قابل پیشبینی نیست. سال گذشته درست زمانی که بیشترین نیاز را به آب داشتیم، خشک شد و امسال سیلاب آمد و نیمی از حاصلات ما را از بین برد.» این سخنان نشاندهنده نگرانی عمیق مردم از آینده است.
در ولایتهای جنوبی قندهار، هلمند، نیمروز، زابل و ارزگان، وضعیت بسیار نگرانکنندهتر است. خشکسالیهای پیهم، کاهش بارندگی و استخراج غیرتنظیمشده آبهای زیرزمینی، منابع آبی را تا مرز بحران رسانده است. دریاها و رودخانهها در حال خشک شدن اند، سیستمهای سنتی آبیاری از میان رفتهاند و بسیاری از مردم مجبور شدهاند برای دسترسی به آب، چاههای عمیقتر حفر کنند؛ اما در بسیاری موارد این تلاشها نیز نتیجهای در پی نداشته است.
پیامدهای این وضعیت گسترده و فوری است. میزان تولیدات زراعتی کاهش یافته، دسترسی به آب آشامیدنی صحی محدودتر شده و شماری از خانوادهها برای یافتن آب ناگزیر به ترک خانه و کاشانه خود شدهاند. همچنان رقابت بر سر منابع محدود، زمینه افزایش تنشها را فراهم کرده است.
هرچند راهکارهایی مانند استفاده از شیوههای نوین آبیاری، مدیریت بهتر منابع آبی و تقویت ذخایر آب زیرزمینی وجود دارد، اما عملی شدن این راهکارها نیازمند اقدامات فوری و هماهنگشده است. کارشناسان هشدار میدهند که در صورت ادامه این وضعیت، بخشهایی از منطقه در آینده ممکن است برای زندگی انسان مناسب نباشند.
در غرب کشور، مردم با چالش متفاوت اما به همان اندازه جدی روبهرو هستند. در حالی که ولایتهایی چون غور و فراه از خشکسالیهای دوامدار رنج میبرند، برخی مناطق دیگر شاهد بارندگیهای شدید و سیلابهای ناگهانیاند که خانهها، زمینهای زراعتی و زیربناها را ویران میسازد. مردم این مناطق ناچارند همزمان با کمبود آب، خسارات ناشی از سیلابها را نیز جبران کنند.
در سایر بخشهای کشور نیز رویدادهای شدید اقلیمی افزایش یافته است. سیلابها در ولایتهای مرکزی و شرقی مانند لوگر، پروان و کاپیسا بیشتر و غیرقابل پیشبینیتر شدهاند. در جنوب کشور نیز بادهای شدید و طوفانهای گرد و خاک، حاصلات زراعتی را آسیب زده و بیماریهای تنفسی را افزایش دادهاند. مجموعه این رویدادها باعث افزایش بیجاشدگی و نیازمندیهای بشردوستانه شده است.
در کنار این مشکلات، تخریب محیط زیست نیز فشارها را بیشتر ساخته است. قطع جنگلات در کنر، نورستان و لوگر، سپر طبیعی در برابر سیلابها و لغزشهای زمین را تضعیف کرده است. همچنان گوسفندچرانی بیش از حد و تخریب ایکوسیستمهای طبیعی در مناطق کوهستانی مانند بدخشان، باعث کاهش تنوع زیستی شده است. فعالیتهای معدنی بدون نظارت نیز به تخریب زمین و آلوده شدن منابع آب انجامیده است.
شهرها نیز از این بحران بینصیب نماندهاند. در کابل، آلودگی هوا بهویژه در فصل زمستان، به دلیل استفاده از مواد سوخت بیکیفیت و مدیریت ضعیف زبالهها، به یکی از تهدیدهای جدی صحی تبدیل شده است. در همین حال، افزایش گردشگری در پنجشیر، کاپیسا و میدان وردک باعث افزایش زباله در دریاها و درهها شده و نیاز به مدیریت بهتر محیط زیست را برجسته ساخته است.
با وجود همه این دشواریها، مردم برای مقابله با این بحران اقداماتی را آغاز کردهاند.
تلاشها برای کاهش تاثیرات تغییرات اقلیمی، هم پروژههای بزرگ زیربنایی و هم راهکارهای محلی را در بر میگیرد. کانال قوشتپه، که یکی از بزرگترین پروژههای آبیاری افغانستان به شمار میرود، با هدف انتقال آب از دریای آمو به ولایتهای شمالی برای گسترش زمینهای آبی و افزایش تولیدات زراعتی ساخته میشود. انتظار میرود این پروژه به بهبود معیشت مردم و تقویت مصونیت غذایی کمک کند؛ اما موفقیت درازمدت آن وابسته به مدیریت پایدار منابع آب خواهد بود.
در کنار آن، راهکارهای مبتنی بر طبیعت و اقدامات مردمی نیز گسترش یافته است. این برنامهها شامل غرس نباتات مقاوم در برابر خشکسالی برای جلوگیری از گسترش ریگزارها و محافظت از سواحل دریاها، و همچنان بهبود روشهای آبیاری و ذخیرهسازی آب برای استفاده بهتر از منابع محدود میشود.
هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) از طریق دفاتر ولایتی خود از برنامههای آگاهیدهی درباره تغییرات اقلیمی و حفاظت از محیط زیست حمایت میکند. در چارچوب این برنامهها، مسئولین، نهادهای محیط زیستی، ژورنالستان و مردم محل گردهم آمدهاند تا فرهنگ حفاظت از محیط زیست را تقویت کرده و آگاهی عامه را افزایش دهند.
در کابل، بزرگان محل در منطقه هودخیل با یوناما برای رسیدگی به مشکلات جویبار های بد رفت، تأمین آب آشامیدنی صحی و مدیریت زبالهها همکاری کردهاند. برنامههای مشابه نیز در جریان ماه جون در ولایتهای مختلف کشور ادامه دارد.
در شرایطی که فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی روزبهروز بیشتر میشود، همکاری نزدیک میان مردم، مسئولین و نهادهای همکار برای افزایش مقاومت جوامع و حفاظت از منابع طبیعی افغانستان از اهمیت حیاتی برخوردار است.
روز جهانی محیط زیست با هدف بلند بردن سطح آگاهی مردم جهان و تشویق آنان به حفاظت از طبیعت و ترویج شیوههای پایدار زندگی گرامی داشته میشود.
