روند خواندن و نوشتن حدود ۴۵۰۰ سال پیش در بینالنهرین باستان در سرزمین عراق امروزی آغاز شد؛ زمانی که حاکمان ثبت ذخایر مواد غذایی و سایر معلومات مهم مرتبط با تجارت و حکومتداری را آغاز کردند. با این حال تنها شش دهه پیش بود که جامعه جهانی بهگونه رسمی نقش حیاتی سوادآموزی را در توانمندسازی مردم برای مشارکت کامل در بخشهای زراعت، صحت، اشتغال، انکشاف جامعه و زندگی گستردهتر اجتماعی و اقتصادی به رسمیت شناخت.
در کنفرانس جهانی وزیران معارف درباره ریشهکنسازی بیسوادی که در سال ۱۹۶۵ توسط سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونیسکو) برگزار شد. کشورهای عضو تأکید کردند که سوادآموزی باید مردم را برای بهبود زندگی و معیشتشان توانمند سازد و از همین رو یک حق اساسی بشری است.
این رویداد مهم سرآغاز تلاشهای جهانی در زمینه پژوهشهای سوادآموزی، توسعه سیاستها و برنامهریزی در این عرصه بود. این کنفرانس همچنین به ایجاد روز جهانی سوادآموزی در سال ۱۹۶۶ انجامید؛ روزی که همهساله در ۸ سپتمبر گرامی داشته میشود.
در افغانستان یونیسکو، سایر نهادهای ملل متحد و شرکای بینالمللی برای چندین دهه از برنامههای سوادآموزی حمایت کردهاند. با این حال پیشرفتها به دلیل بیش از ۴۰ سال جنگ و بیثباتی بهگونه قابل ملاحظهای آسیب دیده است.
بر اساس معلومات یونیسکو از سال ۲۰۲۲ میزان سواد در افغانستان ۳۷.۳ درصد بوده است که شامل ۲۲.۶ درصد در میان زنان و ۵۲.۱ درصد در میان مردان میشود.
با وجود محیط دشوار اجتماعی-اقتصادی افغانها در سراسر کشور همچنان تلاش میکنند بر بیسوادی غلبه کنند و مهارتهایی را بیاموزند که به گفته خودشان زندگیشان را تغییر داده است.
در ولایت غور در غرب افغانستان فریبا ۳۸ ساله طی دو سال گذشته در صنوف سوادآموزی اشتراک کرده است.
وی میگوید: ”اکنون وقتی به بازار یا شفاخانه میروم میتوانم تابلوها و برچسبهای دوا را بخوانم، نام خودم را بنویسم و حتی میتوانم در درسهای مکتب به فرزندانم کمک کنم. دل کل حالا میتوانم زندگی بهتری داشته باشم“
برای بیبی زرغونه ۲۸ ساله از ولایت لغمان در شرق افغانستان انجام کارهای روزمره مانند حفظ شماره تذکره یا خرید از بازار دشوار بود زیرا او نمیتوانست بخواند یا بنویسد. او که مصمم بود وضعیت خود را تغییر دهد از طریق پخش برنامههای رادیویی در یک برنامه سوادآموزی ثبتنام کرد.
او میگوید: ”این برنامه ما را با یک جزوه و یک کتاب آشنا کرد که آن را خریداری کردم. با دنبالکردن درسهای رادیویی خواندن و نوشتن را آغاز کردم. الحمدلله این تغییر بزرگی در زندگیام ایجاد کرده است“
سواد، کلید گشودن درهای یک زندگی بهتر است
وی افزود ”برای من سوادآموزی تنها به معنای کتاب نیست. سوادآموزی دریچهای به سوی آسانی، اعتمادبهنفس و فرصتهای جدید است. از برنامه رادیویی و همه کسانی که زمینه یادگیری را برای ما فراهم کردند عمیقاً سپاسگزارم و امیدوارم دیگران نیز بدون توجه به سن وسالشان برای یادگیری تلاش کنند؛ زیرا هیچوقت برای آموختن دیر نیست“
آموزش از طریق رادیو به محمد رحمان ۱۷ ساله که در یک روستای دورافتاده در ولایت پکتیا در جنوبشرق افغانستان زندگی میکند نیز کمک کرده است تا مهارتهای سوادآموزی خود را تقویت کند.
”از طریق سوادآموزی و آموزش توانستهام کتابهای مختلفی را بخوانم و آگاهی و معلومات کسب کنم. به دلیل معلوماتی که دریافت کرده ام، گاهی مردم برای مشوره نزد من میآیند و میتوانم راهنماییهای مفیدی به آنان ارائه کنم. همچنان میتوانم کارهای مختلفی را انجام دهم و بر اساس آنچه آموختهام تصمیم بگیرم. این آموختهها برای من بسیار مفید بوده است“
نادره سالها آرزو داشت خواندن و نوشتن را بیاموزد. او که بهتازگی در یک دوره سوادآموزی در ولایت بامیان در مرکز افغانستان ثبتنام کرده است تاکنون شاهد فواید ملموس آن بوده است. او با کسب مهارتهای جدید، توانسته است بهعنوان خیاط شغلی پیدا کند.
وی میگوید: ”خوشحالم که اکنون میتوانم در پرداخت بخشی از مصارف شخصی خود سهم بگیرم“
نادره در اوقات فراغت خود از خواندن کتابهای انگیزشی و رمان لذت میبرد.
او با لبخند میگوید: ”در حال حاضر کتاب زندگی بدون محدودیت را میخوانم و تا کنون به فصل دوم آن رسیدهام“
از سال ۲۰۱۴ یونیسکو با وزارت معارف از نزدیک همکاری کرده است تا چارچوب نصاب سوادآموزی و آموزشهای اساسی جوانان و بزرگسالان (YALBE) را توسعه دهد. این برنامه تسریعشده آموزش سوادآموزی شامل رهنمودهای آموزشی، ابزارهای ارزیابی و مواد آموزشی فشرده در سه سطح معادل صنوف اول تا نهم میباشد.
امروز این برنامه همچنان از نتایج سوادآموزی افغانها در سراسر کشور هم از طریق نهادهای دولتی و هم از طریق میکانیزم ارایه خدمات محلی حمایت میکند.
یونیسکو امسال ”سوادآموزی برای مردم، محیطزیست و رفاه“ را بهعنوان موضوع روز جهانی سوادآموزی انتخاب کرده است. این موضوع بر تأثیر گسترده سوادآموزی بر زندگی افراد، جوامع مرفه و آیندهای پایدارتر تأکید میکند.
